“Zgjedhja Të përqafosh të mundurën” Autor Edith Eger

  • Në shqip: Valbona Nathanaili
  • ISBN 9789951817424 / F. 388
  • Shtëpia Botuese: Pema, Prishtinë / Viti i botimit: nëntor, 2022

KREU 1

KATËR PYETJET

Nëse dikush do më kërkonte ta paraqes jetën time me një imazh të vetëm, mund ta përmbledh në këtë mënyrë: tre gra veshur me xhaketë të errët prej leshi, me krahët lidhur në kraharor, në një oborr djerr. Të këputura! Këpucët i kanë me baltë. Në pritje, diku në mes të një radhe të stërgjatë.

Tre gratë janë mamaja, motra dhe unë! Ky imazh është edhe momenti i fundit që jemi bashkë. Por sigurisht që asnjëra nga ne nuk e di! Dhe refuzojmë edhe ta mendojmë! Ose jemi aq të lodhura, sa nuk mund as të përfytyrojmë se çfarë mund të ndodhë më pas. Është një imazh ndarjeje – mamaja nga vajzat, jeta nga ajo që ka qenë me atë si do të jetë më pas! Por vetëm shumë më vonë mundëm t’i japim një farë kuptimi! Çfarë ndodhi dhe pse!

I shoh të treja nga shpina, si një person i huaj që rastësisht është mbrapa tyre, në radhë. Pse në kujtime më shfaqet gjithnjë mamaja në shpinë, por jo fytyra e saj? Flokët e gjatë i ka të lidhur lart, në kokë, në mënyrë krejtësisht të çrregullt. Kaçurrelat në ngjyrë kafe të lehtë të Magda-s prekin supet e saj. Flokët e mi të errët fshihen nën një shall. Unë dhe Magda e kemi vënë në mes. Të dyja anojmë nga ajo. Është e pamundur të dallosh nëse jemi ne që e mbajmë të qëndrojë drejt, apo na mban ajo ne. Por është e sigurt që fuqia e saj shpirtërore na ushqen të dyja.

Ky moment është pikëllimi i humbjeve më të mëdha që kam pësuar në jetë. Për shtatë dekada me radhë i jam kthyer e rikthyer këtij imazhi. E kam studiuar me të njëjtin përkushtim si dikush që është në zbulim të një guri të çmuar. Me dëshirën për të marrë prej tij gjithë jetën që mbart, jetën që i paraprin humbjes! Sikur të ishte e mundur…

I jam kthyer e rikthyer me dashurinë për ta zgjatur sadopak këtë kohë, kur krahët tanë akoma mund të përqafojnë njëra-tjetrën, kur qeniet tona akoma i përkasin njëra-tjetrës. I shoh akoma shpatullat e rëna. Pluhurin që ka gjetur strehë në kopsat e xhaketave. Mamanë! Motrën! Veten!

* * *

Kujtimet e fëmijërisë janë shpesh fragmentare, copëza takimesh apo momentesh të shkurtra, të cilat të gjitha bashkë formojnë albumin e jetës sonë. Janë gjithë sa kemi për të kuptuar historinë që duhet t’i rrëfejmë vetes se kush jemi.

Deri përpara momentit të ndarjes, kujtimet më të mira që kam për mamanë, sado që i çmoj shumë, kanë shumë keqardhje dhe pikëllim. Jemi vetëm në kuzhinë. Mamaja po mbledh çfarë ka mbetur nga strudeli i pasdites. E vështroj se si e mbështjell shiritin e trashë mbi tavolinën e bukës. “Më lexo diçka!” – më thotë. Zgjas dorën dhe marr një kopje të librit Bashkë me erën që gjendet mbi komodinën e vogël, në anë të krevatit të saj. Libri është i vjetër dhe lexuar e rilexuar disa herë. Por dëshiron ta dëgjojë përsëri. Për një çast sytë më mbeten në nënshkrimin misterioz, shkruar në anglisht, nën titullin e librit të përkthyer. Duket dorë burri, por nuk është e babait. Gjithë sa kam mundur të shkëpus prej saj, është sa ia ka bërë dhuratë një i njohur i vjetër, në kohën kur punonte në Ministrinë e Jashtme, përpara se të njihej me babanë.

Tashmë të dyja jemi ulur në karriget me shpinë të drejtë pranë sobës së drurit. Këtë roman për të rritur e lexoj rrjedhshëm, pavarësisht se jam vetëm nëntë vjeç. “Jam e lumtur se je e mençur dhe nuk je e bukur” – është një shprehje që ma ka thënë më shumë se një herë, një lloj komplimenti dhe mërzie njëherazi. Shpesh është e ashpër me mua. Por këtë moment e shijoj pafund. Kur lexojmë bashkë, kam mundësinë ta kem të gjithën për vete. Nuk e ndaj me njeri! Zhytem në rrëfenjën e librit. Më duket se në gjithë botën ekzistojmë vetëm ne të dyja. Në fund të luftës, Scarlett kthehet tek Tara, për të mësuar se e ëma i ka vdekur, ndërsa i ati ka ikur mendërisht nga dhimbja. “Zotin kam dëshmitar!” – pohon Scarlett – “Që nuk do ta provoj më urinë”. Mamaja më dëgjon me sytë mbyllur. Koka i anohet lehtësisht nga mbështetësja e karriges. Papritmas kam mall t’i ulem në prehër. Të mbështes kokën pas gjoksit të saj. Dua që buzët e saj të prekin flokët e mi.

“Tara… ” – më ndërpret mamaja. “Amerika është një vend që duhet parë”. Dëshiroj ta artikuloj emrin tim me po atë butësi që e rezervon edhe për një vend ku nuk ka qenë kurrë. Të gjitha shijet e kuzhinës së mamasë, për mua janë një përzierje dramatike e urisë me nepsin – gjithnjë, edhe kur kemi festë, kam neps për gjërat që gatuan. Nuk e di nëse kjo dëshirë për t’i provuar të gjitha e kam trashëguar nga ajo, nëse është personale apo thjesht e kemi të përbashkët.

Vazhdojmë të jemi ulur. Vetëm zjarri i sobës është ndërmjet nesh.

“Kur isha sa ty… ” – fillon përsëri mamaja.

Tani që ka filluar të flasë, nuk dua të bëj as lëvizjen më të vogël, në frikën se mund ta ndërpres.

“Kur isha sa ty, fëmija më i vogël flinte në një krevat me të mamanë. Një mëngjes më zgjon zëri i babait. ‘Ilonka, zgjoje mamanë. Nuk ka bërë gati as mëngjesin dhe as rrobat e mia’. Kthehem nga mamaja, shtrirë pranë meje, mbuluar me të njëjtin jorgan. Asnjë lëvizje. Dukej e ngrirë! Kishte vdekur!”

Nuk e ka treguar kurrë një fakt të tillë. Dëshiroj të di çdo hollësi rreth këtij momenti, se si një vajzë e vogël mund të zgjohet pranë mamasë që sapo ka ndërruar jetë. Vetëm mendimi më tmerron!

“Atë pasdite, pas varrimit, e vetmja gjë që më kalonte në kokë ishte se mos e kishin futur të gjallë nën dhé. Në mbrëmje, babai më tha të gatuaja darkën për familjen. Dhe ashtu bëra!”

Pres për pjesën tjetër të historisë. Pres për leksion që kërkon të më japë, ose të më qetësojë disi.

“Koha për gjumë!” Fundi i historisë! Dhe ulet për të fshirë hirin që ka rënë poshtë sobës.

Në korridor dëgjohen hapa që kanë marrë rrugën drejt derës së kuzhinës, ku jemi të dyja. Por më shumë se hapat, “dëgjoj” erën e duhanit të babait, që mund ta ndiej shumë më përpara se zhurmën e çelësave me të cilët ka mbyllur derën e jashtme.

“Zonja!” – na drejtohet babai. “Akoma zgjuar jeni?” Hyn në kuzhinë. Këpucët i shkëlqejnë, ndërsa kostumi i rri për mrekulli. Si gjithmonë, me një buzëqeshje të madhe, që i tregon dhëmbët e bardhë. Në dorë mban një qese. Me siguri ndonjë gjë e mirë! Përkulet dhe më puth me zhurmë në ballë. “Fitova përsëri!” – shpërthen në mburrje. Edhe kur luan me letra, edhe kur luan bilardo, sa herë fiton, më blen diçka. Sot ka sjellë një ëmbëlsirë të vogël, mbuluar me një krem ngjyrë rozë, me katër shtresa. Nëse do të ishte me Magdan, mamaja me siguri, në shqetësimin e zakonshëm për peshën e trupit të saj, do ia rrëmbente nga dora – nuk do ta kishte lënë të hante. Por me mua ndryshon puna. Tund kokën në shenjë aprovimi. Kam lejen ta shijoj të gjithën.

Tani është ngritur dhe qëndron në mesin e distancës që ndan zjarrin nga lavamani. Babai i afrohet, e kap nga mesi dhe fillon ta rrotullojë nëpër dhomë, gjë që e pranon, por pa reagimin më të vogël miqësor. Asnjë buzëqeshje! E tërheq për t’i dhënë një përqafim. Njërën dorë ia hedh rreth qafës, ndërsa me tjetrën kërkon të përkëdhelë gjoksin e saj. Mamaja e shtyn.

“Jam i zhgënjyer me mamanë tënde!” – zëri i babait është ndërmjet pëshpëritjes dhe toni të zakonshëm, ndërkohë që dalim nga kuzhina. Dëshironte ta dëgjonte çfarë po më thoshte? Apo ishte një sekret, vetëm për veshët e mi? Pavarësisht qëllimit, vendos ta vras mendjen më vonë. Më tmerron vetëm hidhësia që mbart zëri. “Mamaja jote dëshiron të shkojë në opera çdo mbrëmje, të bëj jetë të bukur, si një vajzë kryeqyteti. Por unë jam thjesht një rrobaqepës. Një rrobaqepës dhe lojtar i shkëlqyer bilardoje!”

Toni justifikues i babait më ngatërron. Në qytet e njohin dhe e duan. I shkathët, i qeshur dhe gjithnjë i gjallë dhe i pranueshëm. Ndihem mirë sa herë e kam pranë. Ka shumë shokë dhe dalin shpesh. Pëlqen ushqimin (veçanërisht proshutën, që e ka bërë pjesë të ushqimit tradicional të shtëpisë dhe fillon ta shijojë pa pritur ta nxjerrë nga gazeta me të cilën e kanë mbështjellë, ose të ma fusë në gojë edhe mua, copa mishi të ndaluar derri, dhe aq shumë i pëlqen dhe kërkon ta pëlqejmë, sa duron edhe akuzat e mamasë për modelin e varfër që u servir vajzave). Me rrobaqepësinë e tij ka fituar dy medalje të arta. Nuk qep thjesht rroba. Krijon modë! Është mjeshtër! Profesioni është edhe arsyeja e takimit me mamanë – vajti në dyqan, sepse kishte nevojë për një kostum për punë. I rekomanduan me shumë forcë pikërisht babain dhe dyqanin e tij. Babai ka pasur dëshirë të bëhej doktor, jo rrobaqepës, një ëndërr që i ati ia hoqi shumë shpejt. Por rrallë ndodh që zhgënjimi t’i dalë në sipërfaqe.

“Babi! Ti nuk je thjesht rrobaqepës!” Përpiqem ta qetësoj. “Ba! Ti je rrobaqepësi më i mirë!”

“Dhe ti do të jesh zonjusha e veshur më mirë dhe më bukur në gjithë Košice” – më siguron edhe ai mua, duke më përkëdhelur në kokë. “Ke staturën perfekte për të qenë modele!”

Zhgënjimi i ka lënë vendit realitetit. E ka hedhur diku, në hije. Kemi mbërritur në derën e dhomës së gjumit ku flemë të treja, una, Magda dhe Klara, motra e mesit, që e përfytyroj gjithnjë me Magdan që bën sikur merret me detyrat e shtëpisë, dhe Klarën duke pastruar violinën e saj. Për një moment, të dy qëndrojmë përpara derës së mbyllur të dhomës së gjumit. Të dy në dëshirën për ta zgjatur edhe pak qëndrimin bashkë. Asnjëri nuk është gati për “natën e mirë”.

“E di? Kur linde ti, dëshiroja shumë të ishe djalë” – më pohon babai. “Ika duke përplasur derën nga materniteti. Shumë i mërzitur që isha bërë përsëri me vajzë. Por je e vetmja me të cilën mund të bisedoj!” Më puth në ballë!

Më pëlqen vëmendja që babai tregon për mua. Njësoj si me mamanë, më duket shumë e çmuar… dhe e pasigurt! Më duket sikur vlera e dashurisë së tyre ka më pak lidhje me mua dhe më shumë me vetminë që i karakterizon. Më duket sikur identiteti im ka më pak lidhje me atë që jam ose kam dhe është vetëm një masë e asaj që prindërve të mi u mungon.

“Natën e mirë, Dikuka!” – babai vendos më në fund të largohet. Përdor të njëjtin emër përkëdhelës me të cilin më thërret mamaja. Diku-ka! Rrokjet, edhe pse pa lidhje dhe në dukje budallallëk, më tingëllojnë shumë të ngrohta. “Thuaju motrave që është koha të fikin dritën!” Kur hyj në dhomën e gjumit, Magda dhe Klara më presin me këngën që kanë sajuar për mua. Ma kanë kënduar që kur isha tre vjeç. Në atë kohë, falë një procedure mjekësore që nuk vajti si duhet, njëri nga sytë mu shtrembërua. “Je shumë e shëmtuar dhe shumë e vockël, e papërfillshme!” – këto janë vargjet që kanë mundur të rimojnë. “Dhe nuk do të gjesh kurrë burrë!” Që nga koha e aksidentit, kam zhvilluar zakonin që kur eci, të ul kokën, në mënyrë që asnjë të mos ketë mundësi të më shohë fytyrën e shtrembëruar. Akoma nuk e di që problemi nuk është se motrat më përqeshin me një këngë mizore. Problemi është se besoj në ato që më thonë. Kaq e bindur jam për inferioritetin tim, sa kurrë nuk prezantohem me emër. Kur nuk paraqitem si “Unë jam Edie!” Klara është gjenia e violinës. Luante koncert për violinë të Mendelssohn-it kur ishte pesë vjeç. “Përshëndetje, unë jam motra e Klarës!” – kjo është mënyra që kam zgjedhur.