Nga Harvey Siegel / Përshtati Valbona Nathanaili

Filozofia e edukimit është ajo degë e filozofisë që merret me studimin e natyrës së edukimit dhe të synimeve të tij, si dhe të problemeve të ndryshme që lidhen me to. Filozofia e edukimit klasifikohet si filozofi praktike. Për këtë arsye, studiuesit e saj e shohin si një ndërthurje të filozofisë “mëmë” me praktikën e edukimit; por jo vetëm, në zhvillimin e filozofisë së edukimit një referencë e mirë janë studimet nga psikologjia e zhvillimit, shkencat konjitive dhe akoma më gjerë, sociologjia dhe disiplina të tjera të një rëndësie të veçantë për të.

Problemi më i rëndësishëm i filozofisë së edukimit është ai që lidhet me synimet: cilat janë synimet më të përshtatshme për edukim dhe cilat janë idealet që duhet t’i udhëheqin ato? Një problematikë tjetër që lidhet me filozofinë e edukimit ka të bëjë me vlerësimin: Cilat janë kriteret më të përshtatshme për vlerësimin e përpjekjeve për edukim, të institucioneve, praktikave dhe produkteve? Më tej akoma, janë ato që përfshijnë autoritetin e shtetit dhe të mësuesve, të drejtat e nxënësve dhe të prindërve; karakterin e idealeve edukuese që kanë një rëndësi të veçantë, sikundër janë të menduarit kritik, ose fenomenet e pranuara si të padëshiruara si për shembull indoktrinimi; mënyrën më të mirë për të kuptuar dhe udhëhequr një arsim të moralshëm; një varg çështjesh që lidhen me mësimdhënien, nxënien dhe kurrikulën etj.

Lidhja e filozofisë së edukimit me filozofinë

Në pjesën më të madhe të historisë së filozofisë perëndimore, çështjet filozofike që lidhen me arsimin kanë zënë gjithmonë një vend të veçantë. Nga Sokrati, Platoni e Aristoteli deri te figura të shquara të shek. XX, si Bertrand Russel, John Dewey, R.S. Peters dhe Israel Scheffler, nga filozofët e vjetër deri te ata bashkëkohorë, që punojnë në departamentet e filozofisë së universiteteve të ndryshme ose merren me botimin e revistave të rëndësishme filozofike në fushën e edukimit, i kanë trajtuar çështjet e filozofisë së edukimit së bashku me çështje të tjera në epistemologji, në metafizikë, në filozofinë e mendjes dhe të gjuhës, në filozofinë e moralit dhe atë sociale e politike. E njëjta gjë është e vërtetë edhe për pjesën më të madhe të figurave të traditës të filozofisë perëndimore, përfshirë Augustine, Aquinas, Dekarte, Locke, Hume, Rousseau, Kant, Hegel, Mill dhe shumë të tjerë.2

Sa më sipër, një gjë e tillë nuk duhet të na habisë. Për një arsye: identifikimi i çështjeve filozofike që kanë si objekt edukimin është, pjesërisht, i varur nga identifikimi që u bëjmë temave më familjare e thelbësore të filozofisë. Për shembull, çështjet që lidhen me kurrikulën gjithmonë kanë natyrë epistemologjike dhe varen nga filozofia e lëndëve të ndryshme që përbëjnë kurrikulën, në çfarëdo prizmi që të shihen e gjykohen. Shembull tjetër: kur japim mësim shkencat e sakta, duhet ta vemë theksin në zotërimin e përmbajtjes, apo në “bërjen” shkencë? Mbi bazën e kujt kritereve duhet të zgjidhet përmbajtja e një kurrikule specifike? A duhet që të gjithë studentëve t’u mësojmë të njëjtën përmbajtje?

Pra, çështje që lidhen me nxënien, të menduarin, të arsyetuarin, besimin dhe ndryshimin e besimit në mënyrë tepër specifike varen nga epistemologjia, etika dhe/ose filozofia e mendjes. Për shembull, për çfarë kushtesh do të ishte mirë dhe/ose e lejueshme të përpiqemi të ndryshojmë besimet fondamentale të nxënësve? Mbi bazën e çfarë synimeve duhen mësuar nxënësit – nëse duhen mësuar mbi bazën e tyre – të arsyetojnë? Por, a mund të realizohet arsyetimi pavarësisht indoktrinimit ose ngulitjes së besimeve të veçanta e të ndryshme në mendjen e tyre? Çështjet që lidhen me natyrën e drejtimit të mësimdhënies ose me kufizime që e shoqërojnë atë varen, në përgjithësi, nga etika, epistemologjia dhe/ose filozofia e mendjes dhe e gjuhës. Për shembull, është e pëlqyeshme dhe/ose e lejueshme që t’u mësojmë trendet e shkencave bashkëkohore nxënësve, kultura e të cilëve nuk i pranon ato? A duhet që të gjithë nxënësit të mësohen në të njëjtën mënyrë? Si dallohen praktikat e lejueshme të mësimdhënies nga ato që nuk lejohen? Në mënyrë të ngjashme, çështje që lidhen me shkollimin vazhdimisht kanë qenë të varuara nga etika, filozofia politike/sociale, si dhe nga epistemologjia sociale.

Me supozimin që shkolla luan një rol të caktuar në zhvillimin qytetar dhe me norma etike të nxënësit, duhet të përqendrohemi në zhvillimin e karakterit, apo më mirë në përcaktimin e së drejtës dhe së gabuarës të veprimeve të caktuara?

A i lejohet shkollës të merret dhe ta ketë pjesë të veprimtarisë së saj formimin e karakterit të nxënësit, nisur nga shkalla e liberalizimit të certifikimit të koncepteve të veçanta të së mirës? A duhet që shkollat të institucionalizohen si komunitete demokratike? A e kanë të gjithë nxënësit të drejtën për t’u edukuar? Nëse po, deri në ç’masë, nëse kjo e drejtë për edukim ekziston, por që vetë edukimi është i detyruar të respektojë të drejtën për të besuar të të gjitha grupeve dhe, deri në ç’masë ekziston respekti për to? Kjo lloj varësie nga disiplina “mëmë” është tipike për çështjet filozofike që lidhen me edukimin.

Një tjetër arsye që nënvizon faktin se filozofia tradicionale i merr në konsideratë çështjet e edukimit si një locus hetimi është se shumë çështje themelore që lidhen me të, si për shembull ato që kanë të bëjnë me synimet, karakterin dhe dëshirën për të pasur një edukim liberal, ose indoktrinimin, virtytet morale dhe intelektuale, imagjinatën, autencitetin etj., vërtet nuk janë pjesë e interesit të sferës filozofike, por ndërthuren me shumë çështje dhe disiplina standarde të saj. Për shembull, synimi epistemik themelor i edukimit është zhvillimi i besimit të vërtetë, besimit të justifikuar dhe të kuptuarit të tij, apo kombinime të tyre, apo diçka tjetër? Në çfarë mase, nëse ka ndonjë masë, përmbajtja e kurrikulës mund të përkufizohet me të drejtë si “objektive”?

Duke marrë në konsideratë fazën konjitive të fëmijëve shumë të vegjël, a është e mundur të shmanget tërësisht indoktrinimi i tyre dhe, nëse jo, sa e keqe është një gjë e tillë?

Si është më mirë, që edukimi të synojë transmetimin e njohurive ekzistuese apo të kujdeset për nxitjen e aftësive dhe të cilësive që ndihmojnë në kërkimin dhe arritjen e pavarësisë?

Për më tepër, hulumtimi i çështjeve më thelbësore në, pak a shumë, gjithë bërthamën e filozofisë, të çon natyrshëm në çështje që lidhen me edukimin, ky i fundit i karakterizuar nga një kujdes i vazhdueshëm, i dallueshëm në trajtimin e temave që lidhen me të. Për shembull, epistemologët kanë mospërputhje sa i takon përcaktimit të vlerave epistemike më të larta ose më fondamentale: disa anojnë nga e vërteta dhe besimi i sinqertë e të tjerë nga besimi racional ose i justifikuar, mospërputhje të cilat janë bërë pjesë e debatit, por duke pasur gjithmonë në vëmendje kontekstin e edukimit.3

Për sa më lart, por, ndoshta, edhe për arsye të tjera, nuk është për t’u habitur që tradita filozofike, në përgjithësi, i referohet edukimit si një target me vlerë dhe i rëndësishëm, në të gjitha refleksionet e saj. Do e quaja të pavend faktin që është hequr dorë nga studimi i filozofisë së edukimit si pjesë përbërëse e një refleksioni filozofik në tërësi nga shumë filozofë, gjë që zë fill diku nga fillimi i dekadës së fundit të shekullit të kaluar, veçanërisht në ShBA. Vitet ‘950, ‘960 dhe ‘970 dëshmuan se me pak përjashtime, kontributi i filozofëve tradicionalë në filozofinë e edukimit ishte pothuaj i parëndësishëm. Këtu do veçonim punën dhe veprën e Kurt Baier, Max Black, Brand Blanshard, Richard Brandt, Abraham Edel, Joel Feinberg, William Frankena, Alan Geëirth, D. W. Hamlyn, R. M. Hare, Alasdaire MacIntyre, A. I. Melden, Frederick Olafson, Ralph Barton Perry, R.S. Peters, Edmund Pincoffs, Kingsley Price, Gilbert Ryle, Israel Scheffer dhe Morton White.4 Akoma më tej, vitet e fundit filozofia e edukimit e ka ndjerë dhe vuajtur mungesën e pranisë në filozofinë e traditës, si dhe faktin që nuk ka qenë aspak e dukshme, deri në atë masë që për shumë, në mos për pjesën më të madhe të filozofëve dhe studentëve të filozofisë së universiteteve të ndryshme, nuk e njohin si pjesë të portofolit filozofik.

Arsyet për këto humbje janë komplekse dhe, me shumë gjasa, kryesisht historike. Gjithsesi, duhet thënë që situata e mospranisë së kësaj filozofie në filozofinë tradicionale nuk është e mirë jo vetëm për vetë filozofinë e dukimit, por edhe për filozofinë në përgjithësi. Filozofia e edukimit ka qenë në qendër të filozofisë që në kohën e Sokratit dhe të Platonit.

“Neglizhimi dashamirës” që i bëhet asaj nga komuniteti i filozofisë së përgjithshme privon kontributet e shumë njerëzve të talentuar në këtë fushë. Për më tepër, nuk u mundëson filozofëve tradicionalë dhe studentëve të tyre të njohin dhe të vlerësojnë veprat dhe studimet e një dege të rëndësishme të kësaj disipline. Një nga synimet e këtij volumi është të vendosë përsëri në piedestal, në vendin e duhur, lavdinë e humbur.